Artikulu honen egilearen iritzian, hezkuntza eta informazioa dituen gizarte batek soilik gara dezake gaitasun kritikoa kontsumismoaren aurrean; halaber, holako gizartea irits daiteke edozein arlo eta mailatan aukeratzeko askatasuna izatera.

Araceli Caballero
Ingurumen arloko kazetaria.

ERREPIDEAK, URTEGIAK ETA BESTE EDOZEIN OBRA HANDI ERAIKITZEKO PROIEKTUA TAXUTZEN DENEAN, obrak ingurumenari ekarriko dizkion ondorioak eta kostuak aldez aurretik ebaluatu behar dira, ingurumen-inpaktuaren azterketa deritzonaren bidez. Azterketa horiek benaz eta doitasunez egin beharra aurrerapen handia izan da. Ez litzateke gehiegizkoa kontsumoarekin lotutako ohiturak ebaluatzeko antzeko azterketak egitea, horiek ere ingurumen-inpaktua eragiten dute eta –bai horixe!–.

Mundu aberatseko ekonomiak guztiontzat onuragarri ez diren erabakiak hartzera behartzen du.

Ingurumen-inpaktu hori ez da bakarrik inguru naturalari jasanarazten zaiona (oro har, inguru naturala baino ez baita ingurumentzat hartzen), gizakiok bizi garen ingurune osoak nozitzen duena baizik (maila guztietako giza harremanak, hau da, harreman sozialak, politikoak eta pertsonen artekoak, ingurunearen barruan hartuta).

XX. mendearen azken laurdenean, kontsumoak hazkunde harrigarria izan du, bai kantitateari, bai banaketa desorekatuari dagokienez: herrialde industrializatuetan, kontsumoa %2,3 hazi zen urtean pertsonako; Asia ekialdean, igoera %6,1ekoa izan zen, eta Asia hegoaldean, %2koa. Txanponaren beste aldean Afrika dago: maila ertaineko etxeetan %20 gutxiago kontsumitzen da. Herri industrializatuek, munduko biztanleria osoaren %15 batzen dutelarik, energiaren %70, metalen %75, zuraren %85 eta janarien %60 kontsumitzen dituzte. Datuok Nazio Batuen Garapen Programak argitaratutakoak dira, Erakunde horrek, Giza Garapenari buruzko urteroko txostenean, kontsumoa landu baitzuen. Txosten horren arabera, kontsumo neurrigabeak areagotu egiten du aberatsen eta pobreen arteko aldea. Hots, gure gizarte global hau kontsumo-gizartea da, baina, beste alor askotan bezala, gauzak ez dira berdinak guztiontzat, eta ezberdintasunak areagotu egiten ari dira: mila milioi inguru biztanle (munduko biztanleriaren seiren bat) dituzten 70 herrialdetan, batez besteko kontsumoa 70eko hamarkadaren erdian baino txikiagoa da.

AZTARNA EKOLOGIKOA
Izen metaforiko hori gure bidean ingurumenean uzten ditugu arrastoez mintzatzeko erabiltzen da. Datuei begiratuta, biztanleriaren bostena osatzen dugunon aztarna Atilaren zaldiarenaren modukoa da, hitzez hitz. Eta arrastoa berdin nabaritzen da suntsitzen duguna zein sortzen duguna kontuan hartuta. Kontsumo-ondasun esaten diegun horiek fabrikatzeko, lehengaiak (metalak, zurak, mineralak...) ez ezik, oinarrizko materialak eta erregaiak (petrolioa, gasa, ura) ere erabiltzen dira. Lehengai batzuk ez dira berriztagarriak, eta beste batzuk, ordea, bai, baina ez, behintzat, suntsitzen ditugun neurrian. Gainera, fabrikazio-prozesuak eta kontsumoak naturak ezin birzikla ditzakeen –erritmo horretan, behintzat, ez– hondakinak (solidoak, likidoak eta gaseosoak) sortzen dituzte, eta horiek ere nabarmenki lorrintzen dute ingurumena.

Ingurumena entzutean, ez dugu lore-baratze bakartirik imajinatu behar: Lurra populaturik dago. Narrio ekologikoek eragina dute gizakiongan, bai etorkizunekoengan, bai oraingoengan, eta, paradoxa bada ere, eragin handiagoa nozitzen duten narrioan parte-hartze txikiena dutenek gehien lorrintzen dutenek baino. Ondasunak, modu batean edo bestean, erregai fosilen errekuntza behar duten jarduerekin lotzeko gure zaletasun handiegiak argi erakusten ditu munduko biztanleriaren zati baten ohitura kontsumistek dakartzaten ondorioak. Gogoratu lehengai berriztaezin bati buruz ari garela (milurtekoak behar izan ziren eurak osatzeko), euren erauzketa oso garestia dela eta oso kutsagarriak direla.

Basamortutzeak, deforestazioak, lurzoru-galerak eta, finean, pobreenak pobreago egiten dituen ingurumen-narrioaren agerpen guztiek zerikusi handia dute klimen aldaketarekin eta negutegi-efektuarekin, petrolioarekin oso lotuak biak, hain zuzen ere. Kalkuluen arabera, gizateriaren bostena, gutxi gorabehera, basamortutzearen mehatxupeko eskualde idorretan bizi da, eta 1.000 milioitik gora pertsonak ez dauka edateko urik; kopuru hori ia bikoitza da, saneamendu egokiko urik ez dutenak zenbatzen baditugu. Datuok pertsona horien guztien elikaduran eta osasunean dituzten ondorioak erraz imajina ditzakegu, batez ere, hezkuntzarako eta oinarrizko zerbitzuetarako irispideari eta bizi-kalitatea osatzen duten gainerako alderdiei erreparatuta. Urtero, erregai fosilek atmosferara isurtzen diren 24 milioi tona karbono dioxidoren lau bosten eragiten dituzte. Europako biztanle bakoitzak, urtean, 1,9 tona CO2 igortzen ditu atmosferara; Ipar Amerikako herritarrak, berriz, 5 tona eragiten ditu. Atmosferak zama hori jasan ahal izateko, Planetako biztanle bakoitzak, urtean, gehienez, tona erdia CO2 igor lezakeela kalkulatu da. Une honetan, Amerikako Estatu Batuek CO2 isurpen guztien ia laurdena eragiten dituzte. Ondo dakigunez, herrialde horrek ez du Kiotoko Protokoloa, hau da, isurketa horiei guztiz zentzuzkoak diren mugak ezartzeko hitzartutako akordioa, sinatu nahi izan.

Kafearen prezioekin lotuta etorri berri den krisiak ondo erakusten du nolako eragina
duten finantza-merkatuen erabakiek hirugarren munduan.

Gerrak non, petrolioa han, dio El Roto-ko pertsonaia batek, zuzen-zuzen. Ez zen hori baino okerrago ibili Bush presidentea, aita, Estatu Batuetako soldaduak Golkoko Lehenengo Gerrara amerikarren bizimodua defendatzera zihoazela azaldu zienean herritarrei. Bob Dylanek barka nazala, baina denborak, gauza batzuetan, ez dakar aldaketa handirik. Hori ez da gerrek ingurumenarekin lotuta erakusten duten alderdi bakarra, baina gure kontsumo-ohiturekin zerikusirik handiena dutenetako bat da.

PROTOZOOAK ALA HERRITARRAK?
Iparralde aberatseko (eta kontsumistako) biztanleok errealitateari bizkarra emanez bizi gara, baina harri-jasak geu ere harrapatzen gaitu. Oso esanguratsua da, guri buruz hitz egiten dutenean, "kontsumitzaileak" aipatzea. Izendura horrek nahiko modu zehatzean –eta adierazgarrian– definitzen du gurea nolako gizartea den: kontsumo-gizartea, eginkizun sozial eta jomuga pertsonaltzat irenstea duten izakiak baikinen. Horren arabera eraikitako gizartea ezin da guztiz demokratikoa izan: gero eta maizago aipatzen da herritar kontsumitzaileok dugun boterea, baina gu lausenguz limurtu eta erakartzeko helburua duen publizitate-mintzaira hori nahiko susmagarria da. Bestela, zertara dator askatasuna telefono mugikorrarekin, edo onespen soziala automobilarekin lotzea? Horixe da eduki nahi dugun boterea?

Izan ere, egia da kontsumitzaileok, katearen azken maila izateagatik, geure boterea erabili egin behar duguna, baina ondasun eta zerbitzuen ekoizpen-prozesuari zentzua ematen dion boterea izan behar du horrek. Botere hori, bizirik irauteko kezka hutsetik harago, geure eskuetan dago, nolabaiteko ongizate ekonomikoa daukagun Iparraldeko biztanleon eskuetan, alegia, berton kontsumoa balio-sistema, bizimodu, jokamolde eta legitimazio sozialerako bide bihurtu da eta. Gauzak metatzearen eta mota guztietako zerbitzuetarako irispidea izatearen azken helburua ez da beharrizan materialak asetzea –elikatzeko janaria, eguraldiaren gorabeheretatik babesteko jantziak, lekualdatzeko ibilgailuak...– (1)

Kontsumo-gizartean, objektuen helburua beste gabezia batzuek eragindako antsietatea baretzen saiatzea da, Erromako Klubaren txostenean aipatzen denez (El Rotoko beste pertsonaia batek dioenez, baliteke gu hondamendirantz joatea, baina, zelako autoak dauzkagun!). Ildo horretan, hauxe da txosten horrek, Lurreko biztanle guztien esku dagoen garapen jasangarria lortzeko, egiten dituen sei proposamenetako bat: herrialde aberatsetako herritarrok ez ematea erantzun materialik material ez diren beharrizanei.

Kontsumoa kultura bihurtu duen gizarte honetan, gai horren gaineko erabakiak ez dira norbanakoaren moralaren esparrukoak, aukera politikoen arlokoak baizik, ikuspunturik zorrotzenetik begiratuta; izan ere, erabaki horiek eragin handia dute ondasunen banaketan eta gizarte honetako kideok geure harremanak eratzeko darabiltzagun jokabideetan. Hortxe agertzen da modurik nabarmenenean hezkuntzak kontsumoarekin duen loturaren garrantzia, hau da, herritarren hezkuntzaren garrantzia.

Kontsumorako hezkuntzak, izen hori merezi izateko, sarritan ezkutuan edo ezkutatuta dauden benetako harreman horiek argitzen lagundu behar du, batez ere. Beraz, helburua gure munduaren konplexutasun osoa ezagutzeko datuak eta argibideak biltzea da, azterketan oinarrituta eta inozotasunik gabe. Adimena, sentikortasuna eta interesak ireki egin behar ditugu, ahalik eta errealitate-zatirik handienak, unibertsalenak eta gizaki guztiengandik hurbilagoak sar dakizkigun.

Kontsumorako heztea ez da bakarrik kalitate/prezio erlazioa sakon aztertzea. Ala bai? Baliteke hala izatea, betiere kalitate kontzeptua zabaldu eta gizakion bizi-kalitatearen baitan begiratzen badiogu eta, prezioa diogunean, dirua ez ezik, beste lurralde batzuetako pertsonak eta etorkizunean egongo direnak ere hartzen baditugu aintzat. Adibidez, bizimodu fisikoen, kulturen, ikuspuntuen eta abarren aniztasunean ordaintzen dugun prezioa.

Oso garrantzitsua litzateke merkatuaren funtzionamendua, asoziazionismoa, sakontasun handiagoz aztertzea: produktuak nondik datozen, nola ekoizten diren, nola merkaturatzen diren, eta abar, gauza garrantzitsu bat ahaztu gabe, alegia: kontsumitzaileek, banan-banan eta, are hobeto, elkartuta, herritar diren aldetik dagozkien eskubideak eta erantzukizunak erabiltzeko daukaten boterea.

Konponbidea ez da giza generoarentzat onuragarri diren errepresioen zerrenda egitea. Askoz egokiagoa litzateke sentikortasuna eta interesak aldatzea, hots, beste plazer batzuei atea zabaldu eta orain dauzkagunak edo nahi ditugunak zalantzan jartzea eta gauzak eta pertsonak baloratzeko irizpideak eta balio indibidual eta kolektiboak sakon aztertzea, gure garai honetan, horiexek direlako kontrol sozialerako bitartekorik onenak. Nolako kontsumoa, halako pertsona bete egiten dela uste badugu, ezer gutxi egin daiteke kontsumo-hezkuntzan.

Nola erosi hobeto, ingurumena horrenbeste ez lorrintzeko:

• Erosi erabili eta itzultzeko beirazko ontziak. Beira berriro erabiltzeak ia ez du produktua garestitzen.
• Erosketa egitera zoazenean, eraman zeure otzara edo poltsa. Ez erabili botatzeko poltsak: horien erabilera laburrak ez du justifikatzen ingurumenari dakarkioten kostu handia.
• Ez erosi poliestirenozko azpiletan ontziratutako janaririk, ontziok birziklaezinak eta kutsagarriak dira eta.
• Ahal dela, ez erosi aluminiozko ontzietan datorren produkturik. Ez erosi latetan eta tetra-briketan merkaturatuko edaririk. Aluminioaren ekoizpena eta birziklapena oso kutsagarriak dira.
• Erabili ahalik eta pila gutxien. Beste biderik ez baduzu, erabili bateria kargagarriak.
• Erosi janari fresko eta naturalak, eta, ahal dela, inguruko ekoizleenak, eta ahalik eta bilgarri gutxien dituztenak. Manufakturatutako janari askok elikagai esentzial gutxi dituzte.
• Erabili garbigarri ekologikoak. Dagoeneko, ez tentsioaktibo ionikorik ez fosfatorik ez daukaten garbigarriak eros daitezke.
• Eskatu landare-produktu biologikoei buruzko informazioa. Askoz osasungarriagoak dira, bai kontsumitzen dituztenentzat, bai ingurumenarentzat.
• Izan kritiko publizitatearekiko. Batzuetan, gezurra esaten da, produktuek ingurumenari ekartzen omen dizkieten onurak azaltzean.
• Erosi etxetresna elektriko ekologikoak. Gaur egun, urik xahutzen ez duten garbigailuak eta CFCrik ez daukaten hozkailuak saltzen dira.